Pierwsze naczelne ? małpiatki

Jest sprawą dyskusyjną, czy tupaje należy zaliczyć do owadożernych czy do naczelnych. Sam fakt istnienia takiej dyskusji jest świadectwem, że plasują się one prawie dokładnie między tymi dwoma rzędami; nie- specjalista może się takim stwierdzeniem czuć wystarczająco usatysfakcjo­nowany i nie musi wchodzić w szczegóły sporu. Rząd naczelnych jest jednym z około dwudziestu rzędów, na które podzielić można wszystkie żyjące i kopalne ssaki. Insectívora (owadożerne) stanowią inny rząd ssa­ków, podobnie jak Chiroptera (nietoperze), Carnívora (koty, psy, nie­dźwiedzie) i Cetacea (wieloryby).

Naczelne z kolei dzielimy na dwa podrzędy ? Prosimia (małpiatki) i Anthropoidea (małpy człekopodobne). Do Prosimia należą najdawniejsze kopalne gatunki naczelnych i niektórzy dziś żyjący, stosunkowo mało zmienieni potomkowie. Anthropoidea obejmują całą resztę, tzn. małpy zwierzo- i człekokształtne oraz człowieka.

Dziś żyjące małpiatki dają nam pewne wyobrażenie o tym, jak wy­glądali nasi przodkowie około 60?70 milionów lat temu (rys. 30.4). Na­leżą do nich lemury, których zasięg ograniczony jest dziś do Madagaska­ru i do kilku innych rejonów, a także osobliwy, upiorny Tarsius (wyrak) z Dalekiego Wschodu. U wielu lemurów ? rzecz niezwykle interesu­jąca ? właściwości naczelnych występują w formie zaczątkowej. Zwierzęta te są niejako nie w pełni małpami. Wiele z nich, to oczywiście zna­komici nadrzewni akrobaci i trudno byłoby powiedzieć, że pod tym względem ustępują małpom. Każdy gatunek zwierzęcia musi być spraw­ny w swoim środowisku życiowym, w przeciwnym wypadku nie prze­trwa. Mim’ to faktem jest, że tylko niektóre lemury zdołały opanować te środowiska życiowe, które wymagają najwyżej rozwiniętych umie­jętności w zakresie lokomocji nadrzewnej, np. szczytowe partie koron drzew. Poza tym wiele lemurów wykazuje przystosowania analogiczne do tych, które później rozwinęły się u małp właściwych. Lemur catta niekiedy żeruje w niewielkich stadach na ziemi i ma ?wiele cech tem­peramentu przypominających niezbyt inteligentnego pawiana” (Buettner-Janusch, 1963). Natomiast inna małpiatka ? Indris ? żyje na szczy­tach drzew, huśta się na rękach, trochę tak jak gibbon, i podobnie jak on tworzy małe grupy rodzinne. Najwidoczniej miała tu miejsce ewo­lucja równoległa, która doprowadziła do powstania nieco podobnych typów przystosowań zarówno u małpiatek, jak i u małp; tam jednak, gdzie dochodzi między nimi do bezpośredniego współzawodnictwa, mał­py z reguły biorą górę.

Jest interesujące, że niektóre z tych małpiatek odznaczają się ude­rzającą powolnością ruchów, a wiele jest gatunków nocnych (nazwa ?lemur” oznacza ?duch”). Pole centralne siatkówki jest rozmaicie wykształcone, ale dotąd u żadnej małpiatki nie stwierdzono w pełni rozwiniętego zagłębienia (fovea) w żółtej plamce, odsłaniającego bezpośrednio czopki. Pysk małpiatek jest stosunkowo wy­dłużony, tak że trudno jeszcze mówić o występowaniu u nich typowej małpiej twarzy. Również ich zachowania społeczne i seksual­ne nie osiągają jeszcze w pełni poziomu charakterystycznego dla wyż­szych naczelnych. Niektóre lemury mają gruczoły zapachowe na przed­nich kończynach; są to utwory pospolite wśród ssaków niewzrokowców i służą do rozpoznawania, a także do zaznaczania własnego terytorium.

Niektóre grupy małpiatek mają wyjątkowo silnie rozwinięte kończy­ny tylne, przy pomocy których potrafią wykonywać długie skoki między gałęziami. Jest to główną cechą charakterystyczną afrykańskich małpia­tek z rodzaju Galago i wschodnio-azjatyckiego wyraka (Tarsius). W związku z takim sposobem lokomocji tułów tych zwierząt utrzymywany jest w pozycji pionowej; istnieje przypuszcze­nie, że cecha ta mogła być punktem wyjścia dla ewolucji ludzkiej spionizowanej postawy ciała. W szczególności wyrak jest pod kilkoma wzglę­dami podobny do Anthropoidea; wyrażono nawet przypuszczenie, że linia ewolucyjna człowiekowatych wzięła swój początek wprost od jakichś eoceńskich wyraków 50 lub 60 milionów lat temu (Wood Jones, 1929). Po­gląd ten dziś nie ma już prawie zwolenników, niemniej jednak pozycja systematyczna wyraków w stosunku do innych małpiatek pozostaje nie­wyjaśniona.

Pożywienie większości małpiatek składa się z owoców i liści, a także z owadów (lemury), przy czym niektóre gatunki, a zwłaszcza madagaskarska Daubentonia, są głównie owadożerne, a więc utrzymują ten typ diety, który przypuszczalnie cechował najdawniejsze ssaki. Małpiatki nadrzew­ne są prawdopodobnie głównie roślinożerne (Indris). Mimo różnych mo­dyfikacji ? wszystkie małpiatki zachowały prymitywną budowę zębów trzonowych, zwłaszcza górnych, na których występuje typowy trójkątny układ guzków (trigonum). U wyraka prymitywny układ zacho­wał się również na dolnych trzonowcach, natomiast u lemurów zanikł paraconid, talonid zaś może być dwuguzkowy, co daje powierzchni zę­bów kształt kwadratowy; być może jest to zapowiedź tego, co widzimy u małp właściwych.

Ciekawe różnice między lemurami a resztą naczelnych zaznaczają się także w cyklu płciowym i w budowie łożyska. Rozród jest sezonowy, roz­łożony na kilka następujących po sobie cykli, podczas gdy u niektórych małp zwierzokształtnych cykle powtarzają się przez cały rok. Łożysko lemurów jest proste i prymitywne: nabłonek śluzowy macicy pozostaje nienaruszony (stąd nazwa ?epitheliochorialny”). Łożysko jest unaczynione na skutek stykania się zewnętrznej ścianki owodni z kosmówką (chorion), co też jest cechą prymitywną. Rozród u wy- raka jest natomiast całkiem inny i znacznie bliższy temu, co obserwuje­my u Anthropoidea: cykle menstruacyjne trwają przez cały rok, a ło­żysko utworzone jest przez wniknięcie kosmówki w nabłonek macicy, dzięki czemu powstaje łączność z krwiobiegiem matki. Ta bu­dowa łożyska, w zasadzie nie odbiegająca od podobnej jego budowy u małp i człowieka, jest jedną z najbardziej zagadkowych cech wyraka.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.